Monitoring

Joachim Moens (HoGent) is op zoek naar nuttige insecten zoals het lieveheersbeestje en de zweefvlieg, die schadelijke insecten zoals het graanhaantje en bladluizen zullen bestrijden.

Natuurlijke vijanden van schadelijke insecten

Boerennatuur Vlaanderen (België) heeft een praktische gids ontworpen over het nut van bloemstroken. Welke functies vervullen ze? Waar kun je ze het beste planten? Hoe zaai je ze? Welke bloemen kunnen gebruikt worden? Elk hoofdstuk gaat dieper in op de technische aspecten van bloemenstroken.

Hoofdstuk 4 gaat over het herkennen van nuttige insecten. Hier vind je een lijst van nuttige insecten, informatie over wat ze eten en informatie over het herkennen van de verschillende stadia van de insecten.

 Praktische gids: Bloemenranden in de strijd tegen plagen (Nederlands) 

Bestuivers

Wilde bijen

Er zijn meer dan 350 soorten wilde bijen in Europa. Daaronder bevinden zich zowel sociale soorten (bijv. hommels) als solitaire soorten (die hun eigen nakomelingen grootbrengen). Stuifmeel en nectar zijn van levensbelang voor deze insecten. Ze hebben een speciale structuur om stuifmeel te oogsten (borstels, bijenkorven, gevederde haren), waardoor ze uitstekende bestuivers zijn.

Meer informatie over hommels en solitaire bijen is te vinden op de website van het Beespoke project (Brochure over hommels (English, Nederlands) en het SAPOLL project (Nederlands en Frans) respectievelijk.

Zweefvliegen

Zie de informatie in de paragraaf over natuurlijke vijanden en op de website van de SAPOLL project (Dutch and French).

Lepidoptera

Lepidoptera of vlinders zijn bekende bestuivers en populair bij het grote publiek. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen vlinders (dagactief) en nachtvlinders (voornamelijk nachtactief). Wat Lepidoptera vooral onderscheidt van andere bestuivende insecten is hun tong. Deze is zeer lang en flexibel, en is uitermate geschikt om nectar uit bloemen te verzamelen.

Helaas zijn de larven van deze insecten vaak schadelijk voor verschillende van onze gewassen.

Controletechnieken

Door monitoring of inspectie van gewassen (en velden) kunnen landbouwers niet alleen informatie krijgen over de toestand van het gewas, maar kunnen zij ook een goede inschatting maken van:

  • Welke schadelijke en nuttige organismen in het veld actief zijn en in welke levensfase
  • Welke schade is aangericht en of deze de economische drempel overschrijdt (indien aanwezig voor die specifieke situatie)

Gewapend met deze informatie zullen de landbouwers de juiste strategie voor de bestrijding van plagen kunnen kiezen.

Technieken die kunnen worden gebruikt om deze beoordeling te maken zijn:

  1. Bodemval
  2. Feromoonval
  3. Vangbak
  4. Vangplaat
  5. Vangnet
  6. Visuele observaties/tellingen

U kunt deze technieken ook terugvinden in deze praktische gids (Nederlands).

1. Bodemval

Deze techniek is nuttig voor het monitoren van bodemorganismen zoals insecten (loopkevers, kortschildkevers,...), spinnen, etc. De val bestaat uit een bak (diep genoeg) die in de grond wordt ingegraven. De bovenrand van de bak moet het oppervlak raken, zodat bodemorganismen in de val vallen. Door de steile wand van de bak zullen de gevangen organismen niet kunnen ontsnappen.

  • Locatie: Bodemvallen kunnen in allerlei soorten vegetatie worden geplaatst. Zorg er wel voor dat de val niet overloopt door regen. Een afdakje op voldoende hoogte (± 2cm) kan een oplossing zijn.
  • Meetmethode: Om te voorkomen dat roofinsecten, die in de val vallen, de rest van de vangst opeten, worden de vallen bij voorkeur dagelijks geleegd. Wanneer dit niet mogelijk is, kan een vloeistof (water met zeep of een conserveringsmiddel) in de val gegoten worden. In deze setting kunnen vallen 3 à 4 dagen blijven staan.
  • Voordelen: Makkelijk te maken en te plaatsen. Goedkoop. Als het dagelijks geleegd wordt, worden er geen insecten beschadigd.
  • Nadelen: Als het niet goed geplaatst is, zal er niets gevangen worden.

2. Feromoonval

Feromoonvallen[1] zijn ontworpen om specifieke insecten te monitoren. Ze bestaan uit een feromoonlokaas dat is ingesloten in een deltaval of trechterval. Het feromoonlokaas zendt vrouwelijke sex-feromonen uit van het insect dat u wilt monitoren. Vliegende mannetjes worden door de val aangetrokken en komen vast te zitten op het kleverige oppervlak.

  • Locatie: plaats de val in de buurt van de waardplant van het insect dat u wilt monitoren
  • Meetmethode: Hang de val op voor de eerste vlucht van het insect dat je wilt monitoren. Fermoonlokaas gaat meestal slechts een paar weken mee, dus u moet het op tijd vervangen.  U vindt deze informatie in de gebruiksaanwijzing van de val. Was je handen na het gebruik van feromonen of draag rubberen handschoenen, want insecten kunnen je volgen als je ruikt als een van hun eigen.
  • Voordelen: Feromonen zijn zeer specifiek, laag risico om andere insecten te vangen. Gemakkelijk te gebruiken.
  • Nadelen: Nog niet beschikbaar voor elk insect.

[1] Feromonen zijn chemische signalen die door insecten en andere geleedpotigen worden uitgezonden om met elkaar te communiceren. Er zijn verschillende soorten feromonen, elk met een specifieke functie. Zo worden alarmferomonen gebruikt om elkaar te waarschuwen bij gevaar, sexferomonen worden uitgezonden om het andere geslacht aan te trekken.

3. Vangbak

Veel gebruikte vallen voor het monitoren van vliegende insecten (bijen, parasitoïden, vliegen,...) zijn gekleurde vangbakken. Deze vallen moeten worden gevuld met water en een druppel detergent. Het vloeibare detergens wordt gebruikt om de oppervlaktespanning te verminderen zodat de gevangen insecten naar de bodem van de val zakken. De kleur en de grootte van de val kunnen worden gekozen. Gele vangbakken trekken echter de meeste insecten aan, omdat het reflectiepatroon van het UV-licht voor hen het aantrekkelijkst is.

  • Locatie: de gewenste hoogte van de vallen is ongeveer 40 cm boven het maaiveld of 5 cm boven de hoogte van het gewas (wanneer het gewas hoger is dan 40 cm).
  • Meetmethode: De vallen worden bij voorkeur binnen 3 à 4 dagen geleegd om bederf van de gevangen insecten te voorkomen. Indien dit interval niet mogelijk is, kan een bewaarmiddel (ethyleenglycol, auto-antivries,...) gebruikt worden om deze tijd te verlengen (ongeveer 7 dagen).
  • Voordelen: De gevangen geleedpotigen kunnen gemakkelijk geïdentificeerd worden
  • Nadelen: De selectiviteit van deze methode kan worden betwist. Alle soorten vliegende insecten worden aangetrokken. Het is zeer arbeidsintensief om in de massa gevangen insecten één specifiek insect te vinden.

4. Vangplaten

Vangplaten of kleefvallen zijn vallen op basis van lijm en kunnen, afhankelijk van de kleur (geel of blauw), een verscheidenheid van vliegende insecten aantrekken. Gebruik blauwe vallen om trips aan te trekken. Gele vallen zijn aantrekkelijk voor de meeste vliegende insecten en worden vaak gebruikt voor volwassen bladluizen, mineervliegen, witte vliegen en varenrouwmuggen. Insecten worden aangetrokken door de kleur en komen vast te zitten op de lijm. De lijm is waterbestendig, niet giftig en kan lange tijd worden gebruikt. In combinatie met een feromoon lokaas kunnen specifieke insecten worden aangetrokken.

  • Locatie: Hang de vallen bij voorkeur 20 tot 30 cm boven het gewas.
  • Meetmethode: Tel de gevangen insecten wekelijks. Markeer de gevangen insecten om dubbeltellingen te voorkomen en vervang de vallen wanneer grote aantallen insecten worden gevangen.
  • Voordelen: Duidelijk herkenbare insecten zijn gemakkelijk te tellen met lijmplankvallen.
  • Nadelen: Door de lijm kan het een plakkerige boel worden. Het is moeilijk om insecten te identificeren als ze vastzitten in de lijm.

5. Vangnet

Een vangnet is een trechtervormig net (Ø= 30-50 cm) van een lichte stof of met lichte mazen (maaswijdte: ±300 μm) dat aan een frame met lange steel is bevestigd.  Door het net over de bovenkant van het gewas of de vegetatie te vegen kunnen (vliegende) insecten worden gemonitord. De gevangen insecten kunnen direct in het net worden geteld of worden geleegd in een plastic fles of zak.

  • Locatie: Zwaai het net door het bladerdak van het gewas/gewas, tegen de wind in.
  • Meetmethode: Vermijd vegen als het geregend heeft, als er te veel wind staat (> 4 Beaufort) of 's morgens vroeg als er nog dauw is. Insecten zijn exotherm (=koudbloedig) en veel actiever als de zon schijnt. Zwaai één slag (=een volledige boog van 180°) per stap. Op 20 meter kun je ongeveer 25 slagen maken.
  • Voordelen: Insectvriendelijk: je hoeft de insecten niet te doden, je kunt ze tellen in het net.
  • Nadelen: Deze techniek is niet selectief en afhankelijk van het weer. Buiten dat... oefening baart kunst!

6. Visuele observaties/tellingen

Deze methode kan worden gebruikt voor het monitoren van (grote) insecten die op het gewas gemakkelijk kunnen worden opgespoord en geïdentificeerd. Bij deze methode selecteert de waarnemer (=landbouwer) een plant (of meerdere planten) en onderzoekt de hele plant (blad per blad; boven- en onderkant, stengel, ...) op de aanwezigheid van het doelinsect. Een loep kan nuttig zijn om kleine insecten in het veld te vinden/identificeren.

  • Locatie: Voor een nauwkeurige bemonstering kiest u meerdere (min. 30) planten (of bladeren, stengels, wortels, ...) over het hele veld of gedurende een bepaalde tijd (bijv. 20 minuten voor een veld van ± 5 ha)
  • Meetmethode: Voor een representatieve schatting van het aantal insecten zijn herhaalde tellingen nodig (d.w.z. 4 tot 7 keer gedurende de periode waarin de doelinsecten het actiefst zijn). De waarnemingen vinden bij voorkeur plaats tussen 10.00 en 17.00 uur tijdens droge, windstille dagen.
  • Voordelen: Het is een eenvoudige, niet-destructieve methode die ook een goede schatting geeft van de gemiddelde groei en gezondheid van het gewas
  • Nadelen: Het is een arbeidsintensieve methode die een goed getraind oog vereist